stat4u Wioski w internecie - strony internetowe wiosek

Sondy

Jak oceniasz realizację projektu Pożyteczne Wakacje 2018?
 

Licznik odwiedzin

1050782
DziśDziś11
WczorajWczoraj1188
W tym tygodniuW tym tygodniu3668
W tym miesiącuW tym miesiącu13927
Wszystkie dniWszystkie dni1050782

Newsletter

Jeśli chcesz dostawać informację o nowościach na maila zapisz się do newslletera.
Reklama
Reklama
Reklama

Grafika - losowo

Mapa

Reklama

Terminarz

lipiec 2018
N P W Ś C Pt S
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 1 2 3 4

Najbliższe wydarzenia

Brak wydarzeń
Reklama
Reklama

Znajomi ze szkoly...

Reklama
Reklama

Komunikacja lokalna

Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Historia Czas wielkich przemian - przełom XVIII i XIX wieku

CZASY  WIELKICH  PRZEMIAN, PRZEŁOM XVIII i XIX WIEKU


Konieczność zreformowania stosunków na wsi w okresie rozbiorów, znajdowała wyraz w publicystyce Oświecenia oraz działaniach ugrupowań patriotycznych.

Rozkład systemu folwarczno-pańszczyźnianego w XVIII wieku pogłębił się. Oczynszowanie chłopów, zamiana pańszczyzny na czynsz pieniężny następował powoli, głównie w królewszczyznach. Proces ten miał doprowadzić do intensyfikacji rozwoju rolnictwa, poprawy położenia ludności wiejskiej. Struktura własności ziemi także nie sprzyjała reformom, dominowała rozdrobniona własność szlachecka, w ziemi zakroczymskiej szlachta zagrodowa, drobna, biedna posiadała średnio pół łana ziemi tj. 8.4 hektara. Przyrost ludności powodował konieczność uprawy każdego skrawka ziemni, pojawił się głód ziemni. Na Mazowszu w końcu XVI wieku wsi królewskich było 307, duchowieństwo posiadało 485 wsi, w tym biskupstwo płockie 232, opactwo czerwińskie 63,  a norbertanki płockie 16 wsi. Pozostałe to wsie szlacheckie, ogółem na Mazowszu było 5990 wsi [ tabela ]. Do XVIII wieku nie wystąpiły istotne zmiany w strukturze własności na wsi.



Od  Sejmu Czteroletniego, zwanego także Wielkim 1788-1792r., do roku 1815 nastąpiły na naszych ziemiach wielkie, dynamiczne zmiany.

Sejm na którym przeprowadzono stopniowo doniosłe reformy społeczne i polityczne, zmierzające do ratowania niepodległości Rzeczpospolitej, przywrócenia jej suwerenności, niewiele zrobił dla chłopów polskich, nie zniósł poddaństwa ani nie zlikwidował pańszczyzny. Dalej w sprawie chłopskiej poszedł Tadeusz Kościuszko, w Uniwersale połanieckim [ 1794r.] ustanowił opiekę prawa i rządu nad chłopami, znosił przywiązanie chłopa do ziemi, zakazywał usuwania go z gospodarstwa, gwarantował chłopom prawo dziedziczenia ziemi, obniżał wymiar pańszczyzny. Upadek powstania kościuszkowskiego i trzeci rozbiór Polski w 1795r. uniemożliwił realizację tych postanowień.


ZABÓR  PRUSKI

Ziemie naszej doliny dolnej Narwi znalazły się w zaborze pruskim, w utworzonej przez zaborcę prowincji Prusy Nowowschodnie, w departamencie    [ kamerze ] płockiej, w powiecie wyszogrodzkim,  który liczył 8447 dymów [zagród ], około 50 tys. mieszkańców . W powiecie wyszogrodzkim najbliższym urzędem domen [administracja dóbr] dla mieszkańców Orzechowa był urząd w Zakroczymiu, gdzie mieszkańcy załatwiali swoje sprawy administracyjne.


Zakroczym był bliżej i był lepiej skomunikowany aniżeli Nowe Miasto nad Soną, miasto powiatowe Orzechowa w XV-XVIII wieku.

Na wsiach powołano urząd sołtysów, ich obowiązki i zakres władzy określała instrukcja. W zebraniach wiejskich które prowadził sołtys, mogli brać udział tylko gospodarze posiadający ziemię. Do obowiązków sołtysa należało organizowanie wspólnych prac gromady, która składała się z jednej lub kilku wsi. Były to prace lokalne np. naprawa dróg i mostów, czyszczenie rowów, grodzenie pastwisk, budowa i naprawa wspólnych zabudowań wiejskich, kuźni, szałasów pasterskich, studni, stróżowanie w nocy. Sołtysi sprawowali władzę policyjną i porządkową na wsiach, chwytali, strzegli i transportowali przestępców. Sołtys zbierał od mieszkańców wsi składki na wspólne potrzeby, na przykład sprzęt przeciwpożarowy, pastucha wiejskiego a docelowo ze składek miał być utrzymywany bakałarz, nauczyciel szkolny. Obowiązki sołtysów były wielorakie, obejmowały także wypełnianie wszystkich poleceń i rozkazów władz administracyjnych z zakresu bezpieczeństwa i porządku publicznego, kontroli handlu, rzemieślników, karczmarzy, szynkarzy oraz w stosunku do Żydów uprawiających handel domokrążcy. Do obowiązków sołtysa  należało także przestrzeganie, czy mieszkańcy wsi w sposób należyty uprawiają ziemię, czy należycie prowadzą swoje gospodarstwa. Wszystkie te ustalenia opisywały drobiazgowo odpowiednie instrukcje i regulaminy, określające sposób postępowania w zakresie działań administracyjnych. W Orzechowie sołtysem był Szymon Składanek, zwano go także wójtem lat około 60, przywódca o silnej osobowości, niepiśmienny. Zachował stanowisko, uznanie i szacunek także w okresie Księstwa Warszawskiego.

Prowincjonalne władze pruskie dążyły do zmniejszenia liczby duchowieństwa na ziemiach polskich. Rozkazem króla pruskiego w 1796r.ogłoszono deklarację o konfiskacie dóbr kościelnych i starościńskich należących do biskupów, kapituł, klasztorów i probostw na rzecz skarbu królewskiego. Przewidziano także po konfiskacie „odpowiednią kompetencje” przeznaczoną na utrzymanie kleru, dotychczasowi posiadacze zatrzymali tylko niewielkie kawałki ziemi.

Deklaracja króla pruskiego głosiła :

do głównych obowiązków Kościoła należy opieka nad wiernymi, zajmowanie się służbą bożą, a to nie daje się pogodzić z gospodarczymi zajęciami duchowieństwa.’’

Na ,,kompetencje’’ na utrzymanie kleru formalnie przeznaczano 50% dochodów z konfiskowanych dóbr kościelnych, faktycznie kościół otrzymywał około 30%. Władze pruskie poddały kościół katolicki pod ścisły nadzór władzy administracyjnej, ograniczyły ilość świąt kościelnych, ograniczono ilość klasztorów, starano się ograniczyć wpływ kościoła na szkolnictwo.

Duchowieństwo katolickie było niechętnie ustosunkowane do władz zaborcy.

Wieś Orzechowo po pięciu wiekach przestała być własnością klasztoru norbertanek płockich, przestała wnosić zakonowi opłaty i daniny, stała się wsią państwową.

Prowincja Prusy Nowowschodnie z punktu widzenia gospodarczego miała ograniczone możliwości ekonomicznego rozwoju. Jednak w okresie pruskiego zaboru [ 1795- 1806r.] na skutek dobrej koniunktury handlowej dla rolnictwa w tej części Europy, nastąpiło ożywienie gospodarcze, oparte na rozwoju eksportu płodów rolnych przez Gdańsk .Skorzystali na dobrej koniunkturze także rolnicy ziemi zakroczymskiej mający dostęp do spławnej Narwi i Wisły.

Władze pruskie rozpoczęły kolonizacje prowincji, ściągnięto ludność niemiecką z Rzeszy oraz Prus w celu zagospodarowania terenów opuszczonych i nie uprawianych. Do Orzechowa w latach 1803-1806  sprowadzono 12 rodzin rolników i rzemieślników w celu założenia koloni na ziemiach uzyskanych z wylesienia. Akcję poprzedził wyrąb lasu na północ i zachód od wsi, wzdłuż Narwi. Zabudowania koloni o nazwie Broskowendorf  usytuowano wzdłuż rzeki, w linii oddalonej o 100 metrów w stosunku do  zrealizowanych planów pierwszej lokacji z 1381roku. Uzyskano w ten sposób drugą linię osadniczą, bardziej oddaloną od meandrującej Narwi, wypłukującej materiał skarpy na skutek erozji bocznej. Było to mądre rozwiązanie, wybiegające w przyszłość, co możemy ocenić obecnie oglądając pięknie zagospodarowane podwórka.

Pierwszy łan [włókę] ziemi otrzymał Stefan Szmitt z żoną Ewą Kur, obecnie podzielony na cztery działki nr.102, 1o3, 104, 106 ?

Drugi łan otrzymał Jakub Treyber z żoną Elżbietą  Izabelą, obecnie podzielony na dwie działki nr. 100 i 101. Ziemie tą w drugim pokoleniu odkupił Michał Nagel z żoną Rozyną Fast z koloni Luisenfelde [Nowy Modlin]


 

KSIĘSTWO  WARSZAWSKIE

Księstwo Warszawskie utworzone zostało przez Napoleona na mocy traktatu w Tylży, w wyniku wojny francusko-pruskiej w latach 1806-1807. Po stronie Prus walczyły wojska rosyjskie, wojna toczyła się także na naszych ziemiach. W grudniu 1806r. rozmieszczona była w trójkącie Nasielsk- Czarnowo- Dębe rosyjska dywizja Ostermana, ubezpieczała ona także prawy dominujący brzeg Narwi. W dn. 23 i 24 grudnia trzy korpusy francuskie dowodzone osobiście przez Napoleona przekroczyły Narew i Wkrę, przeprawa z Okuninia do Czarnowa i Pomiechowa, pokonały wojska rosyjskie i przez Psucin, Krogule, Siennicę doszły do Nasielska. Korpus marszałka Lannesa atakował w kierunku Pułtuska, patrolował przy tym nasze okolice, prawy brzeg Narwi. Historyczna bitwa pod Pułtuskiem stoczona 26 grudnia, obok innych, upamiętniona została napisem na murze Łuku Triumfalnego w Alei Pola Elizejskie w Paryżu [zdjęcie]

Wygrana kampania zakończona traktatem pokojowym, ustanowieniem Księstwa Warszawskiego, które z woli Napoleona dostało w lipcu 1807r. nowoczesna konstytucję.  Nastąpiło ,, wskrzeszenie państwa obalonego, zwłaszcza z narodem którego, duch anarchiczny słynął tyle ile waleczność’’. Konstytucja Księstwa znosiła poddaństwo chłopów, wprowadzała zasadę równości wobec prawa.

Wprowadzony Kodeks Cywilny Napoleona głosił zasadę zrównania stanów, wprowadzał cywilne akty urodzeń, zgonów i ślubów oraz rozwody cywilne.

Rozpoczęła się organizacja nowego państwa oraz budowa jego siły militarnej.

Administracyjnie podzielono Księstwo na departamenty, powiaty i gminy, sprawy cywilne, akta stanu cywilnego sporządzał ,, Proboszcz i Urzędnik Stanu Cywilnego’’ w jednej osobie.

Orzechowo znalazło się w departamencie płockim, powiecie wyszogrodzkim, gminie pomiechowskiej. Sytuacja gospodarcza Księstwa była trudna, zmniejszył się wywóz zboża i drewna, rosły koszty utrzymania państwa i wojska, rolnictwo ucierpiało wskutek spustoszeń i rekwizycji wojennych, rosło zadłużenie. Utrzymany został system pańszczyźniany, nie przyznano chłopom prawa do ziemi. W Orzechowie i okolicy zmniejszyła się powierzchnia ugorów, zwiększyło się zapotrzebowanie na prace wynikłe z budowy wielkiej twierdzy w Modlinie i Zegrzu, prowadzonej wycinki lasów, zwiększenia areału gruntów uprawnych, utrzymało się istniejące uprzednio oczynszowanie gospodarstw.

Do wsi przybyło kilku uwolnionych od poddaństwa chłopów, zagrodników i drobnych gospodarzy, którzy w okolicy porzucili swoje małe, biedne gospodarstwa i szukali w innych stronach, prac na roli nie obciążonych pańszczyzną lub w innych zawodach. W tych latach grupy uwolnionych od poddaństwa ,,luźnych’’ chłopów uciekało od nędzy, pańszczyźnianego wyzysku i szukało lepszych warunków życia i miejsca do zamieszkania.

W okresie Księstwa Warszawskiego, w latach 1807-1815 mimo wojen w Orzechowie przybywało ludności.


RODZINY W ORZECHOWIE W CZASIE KSIĘSTWA WARSZAWSKIEGO

1807-1815

1. Składanek Szymon lat 58 włościanin, sołtys,  żona Anna Jętka z Wieliszewa lat 35, akt małżeństwa z 1808r.

2.Składanek Marcin lat 36 włościanin, żona Agnieszka Miętka lat 22.

Poprzednia żona Józefa Kurpiewska.

3.Składanek Antoni lat 45 włościanin, żona Marianna Kasiak lat 38.

4.Składanek Walenty żołnierz Regimentu Czwartego, lat 29 zagrodnik, karczmarz, żona Tolak Urszula.

5.Jeż Kazimierz  rolnik,      żona  Katarzyna.

6. Skurski Wojciech,           żona  Katarzyna.

7. Wiśniewski Michał   wyrobnik,    żona  Katarzyna.

8. Słabiak Wincenty  wyrobnik,       żona Marianna.

9. Wojciechowski Stanisław lat 32 wyrobnik, komornik,

żona Biernacka  Brigida lat 26.

10. Domański Jan  wyrobnik,   żona  Barbara.

11. Mizerski Marian   rolnik,  żona   Marianna.  Pochodził ze wsi Sady

koło Kazunia.

12. Dobrzański Jan  lat 48 rolnik, zagrodnik,   żona Marianna  lat 30.

13. Sochocki Walenty,  żona Anna. Pochodził z Kamoinosu.

14. Jurczak Franciszek  lat 60,  żona Józefa.

15.Michalski Marcin  lat 35 włościanin, żona  Franciszka lat 29.

16. Grabowski Kazimierz lat 26 wyrobnik, zdun, żona Marianna. Pochodził z Jachranki.

17. Gierliński Franciszek lat 41 włościanin,  żona Marianna.

18. Bień Mateusz lat 37 włościanin,  żona Marianna Kawęcka  lat 31.

19. Rebecki Walenty lat 36 włościanin,  żona Józefa Kuchta lat 32.

20. Lawędowski Józef  lat 43,  żona Anna Tylewicz lat 38.

21. Smoleński Błażej lat 33 włościanin,  żona Julianna Żiółkowska.

22. Biernacki Piotr  gospodarz, żona  Marianna.

23. Biernacki Wincenty lat 30 rolnik, żona Apolonia Jakubiak  lat 22.

24.Jurczak Maciej lat 29 wyrobnik,  żona  Ewa Składanek.

25. Kasiak Szczepan lat 32 wyrobnik,  żona Rozalia lat 24.

26. Gadomski Kacper,  żona Marianna Bień.

27. Jeż Jan  lat 21  rolnik,  żona  Ewa Siwek.

28. Wileński Florian,  żona  Magdalena Radzikowna.

29. Kownacki Tomasz,  żona  Elżbieta Hunke.

30. Wołowicz Tomasz,  żona Magdalena Biernacka.

31. Fortasiewicz Jan,  żona  Julianna Michalska.

32. Bziuk Andrzej,  żona  Józefa.

33. Warski Fabian  lat46 wyrobnik,  żona Małgorzata Kuchta.

W Orzechowie w tych czasach mieszkało także osiem rodzin ewangelików, opisano je w artykule ,, Ewangelicy w Orzechowie’’ a także dwóch Węgrów dezerterów z armii austriackiej, kilkoro starszych biednych samotnych ludzi. Kilka z wymienionych rodzin przybyło do wsi z nadzieją na lepsze życie, ale nie pozostali tu długo. Rokiem bazowym do określenia wieku osób i zdarzeń  jest 1812r.

Bibliografia

  1. Kociszewski A. „Mazowsze w epoce napoleońskiej”
  2. Wąsicki J. „Ziemie polskie pod zaborem pruskim”
  3. Gieysztorowa I. Zahorski A. Łukaszewicz J. „ Cztery wieki Mazowsza”
  4. Arnold S. i inni „Polska w rozwoju dziejowym”
  5. Pawiński A. „Polska w XVI w. Tom V Mazowsze”
  6. Thiers A. „Historia Konsulatu i Cesarstwa”

Kazimierz Andrzej Trejber


 

 

 

 

Historia Czas wielkich przemian - przełom XVIII i XIX wieku
 

you are here: Start Sołectwa Stare Orzechowo Historia Starego Orzechowa Historia Czas wielkich przemian - przełom XVIII i XIX wieku