stat4u Wioski w internecie - strony internetowe wiosek

Sondy

Jak oceniasz realizację projektu Pożyteczne Wakacje 2018?
 

Licznik odwiedzin

1109152
DziśDziś528
WczorajWczoraj631
W tym tygodniuW tym tygodniu2966
W tym miesiącuW tym miesiącu7742
Wszystkie dniWszystkie dni1109152

Newsletter

Jeśli chcesz dostawać informację o nowościach na maila zapisz się do newslletera.
Reklama
Reklama
Reklama

Grafika - losowo

Mapa

Reklama

Terminarz

wrzesień 2018
N P W Ś C Pt S
26 27 28 29 30 31 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 1 2 3 4 5 6

Najbliższe wydarzenia

Brak wydarzeń
Reklama
Reklama

Znajomi ze szkoly...

Reklama
Reklama

Komunikacja lokalna

Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Mazowsze i Orzechowo w późnym średniowieczu cz II

MAZOWSZE I ORZECHOWO W PÓŹNYM ŚREDNIOWIECZU

CZĘŚĆ II

Lokacja Orzechowa na prawie chełmińskim

 

Wieś Orzechowo należąca do klasztoru norbertanek płockich została od 1381r. razem z Rogowem przeniesiona na prawo chełmińskie [Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza III nr 271 ] Na tę okoliczność sukcesywnie przestawały obowiązywać dotychczasowe daniny i zobowiązania mieszkańców wsi .W dokumentach lokacyjnych  Orzechowa, Karwowa i Rogowa wymienione były immunitety tj. dokumenty zwalniające z danin łowieckich, psarskie sokołowe i bobrowe .Danina pobór, stały podatek płacony przez chłopów w wysokości 2 groszy od łana przestaje obowiązywać, książę zwalnia od tego podatku między innymi wieś Orzechowo. Mieszkańcy wsi zwolnieni zostali także daniny godun [albo gody] oraz daniny podymne, rzadko dotychczas pobieranej. Reformatorskie poczynania przynoszące ulgę doli chłopów były zasługą króla Kazimierza Wielkiego, który panował na Mazowszu Płockim w latach 1351-1370.oraz księcia Ziemowita III i jego syna księcia Janusza[1381-1429].

„W tym samym roku gdy bawił Kazimierz Wielki w Płocku, to jest w 1361 uwolnił niektóre wsie należące do klasztoru Panien Magdalenek od rozmaitych ciężarów i powinności rządowych i sądów wojewody i kasztelana’’ [Kodeks Dyplomatyczny Rzyszewskiego i Muczkowskiego].

Powinności i daniny wynikłe z lokacji na prawie chełmińskim, nazywanym także niemieckim, na rzecz norbertanek płockich oraz książąt mazowieckich spisane zostały w 1389r.

Książę Mazowiecki Janusz zarezerwował dla siebie prawo do budowy grodów dla wsi Orzechowo, a także do budowy mostów.

Wieś Orzechowo, jej mieszkańcy zostają zobowiązani do uiszczania corocznie z każdego łana po 8 groszy płacone na święto św. Marcina. Czynsz wynosił 8 groszy X 28 łanów =224 gr. Wystawca dokumentu książę Janusz.

Brak było dochodów z młynów, karczem [taberna] ani targowisk, ponieważ takowe we wsi nie istniały. Przy lokacji potwierdzono prawo sióstr norbertanek do całości nieokreślonej sumy, tytułem kary za zabójstwo mieszkańca ich wsi .Gdyby cudzoziemiec zabił mieszkańca wsi, należność byłaby o połowę mniejsza. Kary płacono także za naruszenie ziemi.

Rezerwacja księcia  Janusza prawa do budowy grodów, a także mostów dla dóbr Orzechowo, wynikała ze strategicznego położenia wsi a także jej walorów obronnych. Te i inne informacje wskazują, że książęta mazowieccy, a szczególnie Konrad I [1207-1247], planowali wybudowanie w  Orzechowie  grodu obronnego. W XIII i XIV wieku pustoszyły Mazowsze napady Jadźwingów, Litwinów i Prusów w wyniku których, miasta i wsie były palone, ludność cierpiała głód i biedę.

Most w Orzechowie położony w najniższym punkcie szlaku handlowego [obecnie przepust] był przedmiotem troski książąt. Przepływał tam strumyk o dużym spadku i zmiennym przepływie ilości wody, zasilany z wielu leśnych mokradeł i bagien. Poza wymienionymi wyżej powinnościami, mieszkańcy Orzechowa, Rogowa oraz Łącka zostali uwolnieni od wszelkich kontrybucji i podatków. Miało to na celu rozwinięcie akcji kolonizacyjnej zapewniającej nowym osadnikom lepsze warunki bytowania.

Lokacja z 1381r.wprowadziła wiele pozytywnych czynników dla gospodarczego rozwoju dóbr zakonu. Uporządkowała podatki, nastąpiła zamiana danin i świadczeń w naturze na czynsz płacony w pieniądzach. Posiadanie ziemi na prawie chełmińskim [odmiana prawa magdeburskiego] związane było z obowiązkiem opłat niewielkiego czynszu, chłopi uzyskiwali znaczną sferę wolności osobistej, a także jako społeczność wiejska pewien zakres samorządności. W XIV i XV wieku na prawie chełmińskim lokowano tylko nieliczne wsie na Mazowszu.

Wielkim wydarzeniem dla mieszkańców wsi, był przemarsz w czerwcu 1410 r. wojsk litewsko-ruskich księcia Witolda, na wielką wojnę z Zakonem Krzyżackim. Wojska te podążały ze wschodu do Czerwińska nad Wisłą, miejsca spotkania z wojskiem polskim i ustalonego miejsca przeprawy. Wojska księcia Witolda w dniu 24 czerwca znajdowały się w marszu między Bugiem i Narwią, zbliżając się do przeprawy w Serocku. W dniu 29 czerwca [niedziela] do wojsk polskich króla Władysława Jagiełło, do Kozłowa nad Bzurą, przybył goniec od Witolda z zawiadomieniem, że wojska litewsko-ruskie znajdują się przy ujściu Narwi do Wisły. Należy zatem domniemywać, że przemarsz oddziałów litewsko-ruskich przez Orzechowo odbywał się w dniu 27 i 28 czerwca 1410 roku. Wojska te składały się:

Jazda  litewsko- ruska      11 000 żołnierzy nie licząc pachołków zbrojnych z taboru

Piechota litewska                   500 [ bez czeladzi taborowej ]

Tatarzy posiłkujący wojska polsko-litewskie  300,  inne źródła podają inne, zwykle wyższe liczby.

Obie armie oraz inne oddziały spotkały się w Czerwińsku, na prawym brzegu Wisły w poniedziałek 30 czerwca i po trzech dniach odpoczynku wyruszyły w kierunku Grunwaldu, gdzie w dniu 15 lipca odbyła się zwycięska, historyczna bitwa.

Sześćsetna rocznica przemarszu wojsk litewsko-ruskich w czerwcu 2010roku, przeminęła w okolicy niezauważona.


Rozwój gospodarczy

Po lokacji posiadanych wsi nastąpił ich rozwój gospodarczy, klasztor płocki potrafił zadbać o swój byt i dobytek. W miarę upływu czasu przybywało dóbr klasztoru, który był nie tylko kolejną pustelnią dla zagubionych dusz, ale stawał się coraz większym właścicielem ziemskim, który potrafił też we właściwy sposób korzystać z praw feudała. Świadczy o tym spór z sąsiadem :

„Sąd ziemski w 1417r. rozstrzygnął spór między prepozytem Pawłem i konwentem a Jakubem kasztelanem ciechanowskim z Nasielska. Dotyczył on klasztornej wsi Orzechowa i kasztelanii Żabiczyno. Sąd ziemski przyznał granicę konwentowi, ostrzegając przy tym by pan Jakub i jego potomkowie już nigdy na granicę nie napastowali [KDNP str.154 ]

Wiek XIV,  szczególnie jego druga połowa, przyniósł Polsce i Księstwu Mazowieckiemu duży rozwój gospodarczy, wzrost wydajności rolnictwa i rzemiosła, wzrost wymiany towarowej i zamożności społeczeństwa. Zagospodarowywano rezerwy  ziemi, powstawały nowe wsie, w których osadzano kolonistów i osadników na wydzielonych gospodarstwach. Podstawą wydzielenia był jeden łan [średzki, chełmiński] równy  15,5-16,7 hektarów. Osadnicy byli w pierwszych latach zwalniani z czynszu.

Podstawą gospodarki człowieka na Mazowszu była uprawa ziemi, na początku stosowano dwupolówkę. Począwszy od wieku XIV nastąpił postęp, czego wyrazem było stopniowe wprowadzanie trójpolówki, ścisła reglamentacja ziemi a także pojawienie się elementów gnojenia pól.

Trójpolówka, dawny system rolniczy ugorowo-zbożowy:  grunty orne dzielono na trzy pola, z których każde kolejno ugorowało, w drugim roku obsiewano je oziminą, a w trzecim zbożem jarym i dalej w tej kolejności. Pojawiły się specjalne zabudowania, obórki i stajnie, w których na okres zimowy umieszczano zwierzęta, gdzie gromadził się nawóz, który następnie był wywożony na pola. Nastąpił postęp w technice uprawy ziemi. W zaprzęgu wciąż jeszcze używano wołów z minimalną liczbą koni, ale stopniowo w gospodarce rolnej tego okresu następowała zamiana wołów na konie.

Stosowane wcześniej powszechnie narzędzia rolnicze wykonane całkowicie z drewna, zastępowano w późnym średniowieczu narzędziami wykonanymi z żelaza. Produkowano wtedy dużo żelaza, było ono dostępne dla gospodarstw wiejskich, posługiwano się już w tamtych wiekach radłem żelaznym lub radłem z nakładką, tj. z okuciem żelaznym. Do zbierania zboża stosowano sierpy żelazne wygięte, a także o wydłużonym kształcie. Potwierdzają to znaleziska archeologiczne z tego okresu. Tak wyprodukowane narzędzia pozwalały na zbieranie słomy z pól bardzo potrzebnej w gospodarstwie i budownictwie wiejskim.

Siano pszenicę, jęczmień a na gruntach słabych, lekkich proso i żyto, które coraz bardziej się upowszechniało. Nowym zbożem był owies, podstawowa pasza coraz liczniejszych koni. Uprawa ziemi i hodowla zwierząt stanowiły podstawowe źródła zaopatrzenia w żywność i surowce ówczesnych mieszkańców wsi.

Inne uzupełniające środki zaopatrzenia w żywność to myślistwo i bartnictwo w wielkich borach otaczających Orzechowo, oraz łowienie ryb w zasobnej w ryby Narwi.

Dla uboższej ludności poważnym źródłem pożywienia było zbieractwo grzybów, ,jagód, runa leśnego, orzechów i innych roślin np. komosa, rdest.

Rozwój Mazowsza był hamowany przez zarazy i inne klęski żywiołowe, susze, powodzie, nieurodzaje. „W 1348r. nastąpiło o okropne wyludnienie przez zarazę zwaną czarną śmiercią, że zaledwie po niej czwarta część ludności pozostała.’’

Jednak pomimo grasującego w Polsce morowego powietrza, które wsie i miasta wyludniało, mimo wojen Mazowsza z Krzyżakami, pomimo emigracji ludność Mazowsza ciągle rosła.

Druga    lokacja  w  1449 r.

W czternastym wieku dobra norbertanek płockich stanowiły pojedyncze, odległe wioski, trudne przez to do zarządzania. Wzrost dóbr zakonu następował przez nowe nadania, nie  prowadzono akcji kolonizacyjnej. Wokół Orzechowa aż do XVIII wieku, nie karczowano przyległych borów w celu uzyskania nowych gruntów do uprawy, wykorzystywano tylko polany śródleśne i nadbrzeżne łąki.

Dokument z roku 1449, panny norbertanki uzyskały od księcia Bolesława IV prawo chełmińskie na znaczną część swoich dóbr, w tym Orzechowa. Dokument ten mówi o posiadłościach, gruntach, prawach i przywilejach oraz immunitetach dla dóbr klasztornych, które nadali poprzednicy księcia.

Powinności łowieckie i wojskowe. Wszystkie obowiązki związane z łowami i sprawami wojskowymi, świadczone przez klasztor na rzecz króla[ księcia] i jego służby, obowiązek tzw. stacji na rzecz księcia Bolesława IV, został zastrzeżony w w/w dokumencie dla wsi Barcice, Somianka, Maciejowice, Bodzanów. Rogowo, Karwowo, Naruszewo, Orzechowo, Ciepielewo [ KDN Płockich]. Dokument powyższy znosił obowiązki odbudowy starych grodów, ale rezerwował księciu prawo do budowy nowych.

W Orzechowie w tych latach nie było starego grodu do odbudowy, a nowego też nie zbudowano.

Czynsz płacony przez chłopów w Orzechowie po drugiej lokacji, ustanowiono na 6 groszy z łana.  Należność wynosiła:  28 łanów po 6 groszy równa się 168 groszy.

Dokument wystawił książę Bolesław IV.

Brak było we wsi innych dóbr do opodatkowania  tj. młynów, karczem, targowisk.

Z dokumentu [KDNPłockich str.154 ] dowiadujemy się, że w drugiej połowie XV wieku wieś Orzechowo leżała nad Narwią, która była bogata w ryby. W 1463 r. jej mieszkańcy dostali pozwolenie od konwentu na ich łowienie za pomocą małej sieci. Oprócz  tego wieś posiadała bory, lasy, drzewa.

W XV wieku zainteresowanie norbertanek przenosi się na wschód, gdzie nad Bugiem, przed Wyszkowem, rozwija się osadnictwo na podległym im terenie, są to wsie Barcice i Somianka. Zamieszkałe w Płocku zakonnice posiadanymi na terenie Mazowsza wsiami zarządzają poprzez sołtysów. Na czele wsi stał sołtys zwany wójtem, piastujący swoje stanowisko na prawach dziedziczenia, oraz miał prawo do zakładania karczm i jatek. Przysługiwało mu prawo do jednej szóstej zysków z czynszów i jednej trzeciej opłat sądowych. Chłopi mieli ściśle określone prawa i obowiązki, dziedziczyli ziemię opłacając czynsz. Wiek XV przyniósł klasztorowi duży rozwój gospodarczy.

Podział terytorialno - administracyjny  Księstwa Mazowieckiego zaczął się kształtować od 1370 roku, ustalił się ostatecznie w początku XVI wieku, wyodrębniono ziemie i powiaty. Ziemia zakroczymska znana była od końca XIV wieku [ pierwsza wzmianka w 1398 r.]

W początkach XV wieku została podzielona na dwa powiaty: zakroczymski i nowomiejski. Orzechowo i okoliczne wsie znalazły się w ziemi zakroczymskiej, w powiecie nowomiejskim.

Ziemia zakroczymska zarządzana była przez kasztelana, urzędnika książęcego, w powiatach ulokowano sądy. Sieć dróg w ziemi zakroczymskiej była w tych wiekach w pełni rozwinięta.

Z Zakroczymia  wychodziło pięć gościńców, w tym do Pomiechowa, Zegrza i Serocka przez Orzechowo. Gościniec od zwykłej drogi różnił się tym, że był szerszy, można było po nim jechać swobodnie w obu kierunkach.

Położenie Nowego Miasta na obrzeżu powiatu, utrudniało transport i komunikację mieszkańcom Orzechowa i doliny dolnej Narwi.

Nowe Miasto, osada powstała u stóp wczesnośredniowiecznego grodu nad rzeką Soną, lewym dopływem Wkry, prawa miejskie otrzymało w 1420 roku. W miejscowym kościele pochowany był w 1488 roku Bolesław V, jeden z synów  wspomnianego wyżej Bolesława IV.

W  XVII wieku nastąpił upadek miasta zniszczonego wojnami szwedzkimi i złymi rządami starostów.

Obecnie jest to wieś gminna w powiecie płońskim.


Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku. [ na podkładzie mapy współczesnej ]

Bibliografia:

1. Święcki Tomasz ‘’ Opis starożytnej Polski ‘’                                   rok wyd. 1828

2. Kozłowski Felicjan ‘’ Dzieje Mazowsza.........’’                                -----,,----  1859

3.  Święcicki Andrzej  ‘’ Najstarszy opis Mazowsza ‘’                          ---- „----  1974

4.  Borkowicz-Celińska Anna, Wolff Adam ‘’ Słownik historyczno-

geograficzny ziemi  wyszogrodzkiej w średniowieczu.’’                  ---- „---- 1971

5.  Pazyra  Stanisław ‘’ Szkice z dziejów Nasielska i dawnej ziemi

zakroczymskiej ‘’                                                                               ---- „----  1970

6.  Samsonowicz Henryk.- redakcja ‘’ Dzieje Mazowsza do 1526r.’’  ---- „----  1994

7.  Melville Marion ‘’ Dzieje templariuszy ‘’                                         ---- „----   1991

8.  Zieliński Andrzej ‘’ Tajemnice polskich templariuszy ‘’                  ---- „----   2013

9.   Kuczyński Stefan ‘’Wielka wojna z zakonem krzyżackim  1409-1411r.’’

10. Kodeks dyplomatyczny norbertanek płockich.

11. Nowy kodeks dyplomatyczny Mazowsza.

 

Opracował: Kazimierz Andrzej Trejber


Mazowsze i Orzechowo w późnym średniowieczu cz II
 

you are here: Start Sołectwa Stare Orzechowo Historia Starego Orzechowa Mazowsze i Orzechowo w późnym średniowieczu cz II